Aktualności

Kiedy pacjent może zwrócić się o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę?

Monika Niedzielska, Anna Zubkowska | 2012-11-26

Medium_istock_000009213681xsmall

W każdym przypadku zawinionego uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia w związku z wykonywanymi zabiegami medycyny estetycznej naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Sąd może także przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia może nastąpić na skutek np.:

  • zakażenia pacjenta,
  • nieprawidłowo wykonanego zabiegu,
  • niedopełnienia obowiązków opieki nad pacjentem, na skutek czego pacjent dozna szkody, np. spadnie z noszy w trakcie przenoszenia.


W ugruntowanym orzecznictwie sądy wskazują, że zdrowie i życie człowieka jest najwyższym dobrem, w związku z czym rekompensata finansowa powinna stanowić taką wartość, by pozwoliła na zaspokojenie tych potrzeb pokrzywdzonego, których sam z własnych środków nie byłby w stanie wyłożyć dla polepszenia swej sytuacji wywołanej uszczerbkiem na zdrowiu.

Wyskokość zadośćuczynienia

Wysokość zadośćuczynienia określa sąd. Zadośćuczynienie ma charakter kompensacyjny, powinno przedstawiać ekonomicznie odczuwalną wartość i stanowić ekwiwalent doznanej krzywdy. Granice wysokości zadośćuczynienia winien wyznaczać rozsądek, tak aby odpowiadało ono aktualnym warunkom i przeciętnej stopie życiowej społeczeństwa. Stopa życiowa poszkodowanego nie ma wpływu na wysokość zadośćuczynienia. Zadośćuczynienie nie może być symboliczne, ale nie może też być źródłem wzbogacenia się pokrzywdzonego.

Co bierze pod uwagę sąd przy ustalaniu wysokości zadośćuczycnienia

Przykład: Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 16 lutego 2012 r. sygn. akt I ACa 32/12
„Sąd przy określaniu wysokości zadośćuczynienia ma obowiązek w każdym przypadku dokonywać oceny konkretnego stanu faktycznego i brać pod uwagę wszystkie okoliczności mające wpływ na rozmiar doznanej krzywdy. Okoliczności te to przede wszystkim rozmiar doznanych cierpień fizycznych, a więc ból, długotrwałość leczenia i inne dolegliwości, a także cierpienia psychiczne, czyli negatywne uczucia przeżywane w związku z doznanymi cierpieniami fizycznymi. Nie bez znaczenia przy dokonywaniu tej oceny jest także wiek poszkodowanego i skutki uszkodzenia ciała w zakresie ogólnej zdolności do normalnego funkcjonowania”.

WAŻNE:
Nienależyte wykonanie zobowiązania przez lekarza czy „błąd lekarski” nie zawsze stanowią podstawę zasądzenia zadośćuczynienia.

Przy umowach podobnych do umów o dzieło, np. korekcja nosa, wszczepienie implantów, nieosiągnięcie celu nie musi stanowić czynu niedozwolonego, natomiast może stanowić nienależyte wykonanie zobowiązania. Oznacza to, że świadczeniodawca ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego dotyczących zobowiązań. Należy odróżnić czyn niedozwolony od nienależytego wykonania zobowiązania.

II. Przypadki naruszenia dóbr osobistych pacjenta lub praw pacjenta

Art. 448 Kodeksu cywilnego
„W razie naruszenia dobra osobistego sąd może przyznać temu, czyje dobro osobiste zostało naruszone, odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę lub na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia (…)”.

W razie zawinionego naruszenia praw pacjenta sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego.

 

Prawa, za których naruszenie pacjentowi przysługuje zadośćuczynienie:
1) prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej;
2) prawo do przejrzystej, obiektywnej, opartej na kryteriach medycznych procedury ustalającej kolejność dostępu do tych świadczeń w sytuacji ograniczonych możliwości udzielenia odpowiednich świadczeń zdrowotnych;
3) prawo do żądania, aby lekarz lub udzielająca świadczeń zdrowotnych pielęgniarka (położna) zasięgnęli opinii innego lekarza lub innej pielęgniarki (położnej);
4) prawo do natychmiastowego udzielenia świadczeń zdrowotnych ze względu na zagrożenie zdrowia lub życia; w przypadku porodu pacjentka ma prawo do uzyskania świadczeń zdrowotnych związanych z porodem;
5) prawo do świadczeń zdrowotnych udzielanych z należytą starannością przez podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych w warunkach odpowiadających określonym w odrębnych przepisach wymaganiom fachowym i sanitarnym;
6) prawo do informacji o stanie zdrowia i prawach pacjenta;
7) prawo do zachowania w tajemnicy przez osoby wykonujące zawód medyczny, w tym udzielające mu świadczeń zdrowotnych, informacji z nim związanych, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu medycznego;
8) prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody;
9) prawo do intymności i poszanowania godności osobistej, obejmujące także prawo do umierania w spokoju i godności. Pacjent znajdujący się w stanie terminalnym ma prawo do świadczeń zdrowotnych zapewniających łagodzenie bólu i innych cierpień;
10) prawo do obecności osoby bliskiej przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych;
11) prawo do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza;
12) prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, w tym do dodatkowej opieki pielęgnacyjnej;
13) prawo do opieki duszpasterskiej w stacjonarnym zakładzie opieki zdrowotnej.

Prawa, za których naruszenie pacjentowi nie przysługuje zadośćuczynienie:
1) prawo do przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne;
2) prawo do informacji o rodzaju i zakresie świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych;
3) prawo do dostępu do dokumentacji medycznej dotyczącej jego stanu zdrowia.


Przykłady naruszeń praw pacjenta, za które przysługuje zadośćuczynienie:
1) odmowa udzielenia informacji o metodzie leczenia, rokowaniach oraz o innych alternatywnych sposobach leczenia;
2) zaniechanie informowania pacjenta o przewidywanych skutkach zastosowania określonych procedur medycznych;
3) brak odpowiedzi na skargi;
4) odmowa wydania zaświadczenia o stanie zdrowia;
5) ujawnienia danych leczenia osobie nieupoważnionej;
6) obraźliwe, szydercze, niegrzeczne odnoszenie się do pacjenta godzące w jego godność osobistą;
7) odmowa udziału osoby bliskiej przy udzielaniu świadczenia.

Zasady odpowiedzialności za naruszenie praw pacjenta

  1. Nie każde naruszenie dóbr osobistych rodzi prawo do żądania zadośćuczynienia na podstawie art. 448 k.c. Przyznanie zadośćuczynienia zależy m.in. od:
  • długotrwałości naruszenia prawa,
  • uciążliwości z tym związanych,
  • poczucia krzywdy,
  • rozmiaru ujemnych następstw,
  • stopnia naruszenia dobra osobistego,
  • bezprawności naruszenia.
  1. Art. 448 k.c. znajduje zastosowanie tylko w wypadku zawinionego naruszenia dóbr osobistych, przy czym każdy stopień winy, także wina nieumyślna, może uzasadniać uwzględnienie roszczenia.
  2. Zadośćuczynienie nie może rekompensować szkody majątkowej.
  3. Za naruszenie dóbr osobistych pacjenta odpowiedzialność ponosi sprawca naruszenia, a nie podmiot, w którym doszło do naruszenia. Niezależnie od podstawy udzielania świadczeń przez personel medyczny (np. umowa o pracę, kontrakt) odpowiedzialność ponosi sprawca. Osoba prawna ponosi odpowiedzialność tylko wówczas, jeśli naruszenia dopuścił się jej organ reprezentacji (osoba pełniąca funkcję organu).
  4. Za zawinione naruszenie praw pacjenta odpowiedzialność ponosi świadczeniodawca, który odpowiada za członków personelu w sensie organizacyjnym.

 

KONSEKWENCJE

Konsekwencje wykonania zabiegu bez odpowiednio uzyskanej zgody pacjenta bądź niedoinformowania pacjenta o możliwych powikłaniach i następstwach planowanego zabiegu


Charakterystyka przestępstwa wykonania zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta

Stypizowane w art. 192 Kodeksu karnego przestępstwo polega na wykonaniu zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta. Przepis chroni prawo pacjenta do samostanowienia w zakresie poddania się zabiegowi leczniczemu.

Art. 192 k.k.
§ 1. Kto wykonuje zabieg leczniczy bez zgody pacjenta, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
§ 2. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.

Jest to przestępstwo indywidualne, bezskutkowe – jego dokonanie następuje w momencie podjęcia przez sprawcę czynności o charakterze zabiegu leczniczego bez zgody pacjenta. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego. Czynności nieterapeutyczne, do których należą zabiegi medycyny estetycznej, nie są konieczne dla ratowania życia lub zdrowia – pacjent powinien podjąć w pełni świadomą i przemyślaną decyzję, czy warto poświęcać bądź narażać na niebezpieczeństwo swoje dobra prawne dla osiągnięcia celów pozaleczniczych. Nieudzielenie informacji, udzielenie jej w sposób nieprzystępny bądź podanie informacji nieprawdziwej powoduje, że chory zgadza się w sposób nieświadomy, nie wie bowiem dokładnie lub w ogóle, na co się godzi. W tej sytuacji należy uznać, że zgoda ta jest bezskuteczna, a w związku z tym daną czynność lekarską trzeba traktować jako podjętą bez zezwolenia, tym samym bezprawną i grożącą odpowiedzialnością z art. 192 k.k.

ZABIEG LECZNICZY – brak definicji legalnej – definicje spotykane w literaturze:
1) działanie polegające na „badaniu stanu zdrowia, tzn. najszerzej rozumiana diagnostyka, całokształt działalności profilaktycznej, wszelkie postępowanie terapeutyczne (w tym pobranie przeszczepu od osoby zdrowej), rehabilitacyjne, jak też postępowanie związane z pracami badawczymi w dziedzinie medycyny, farmakologii, fizjologii i biologii, także badania połączone z eksperymentem, również zabieg medyczny niespełniający funkcji leczniczej sensu stricto (jak np. zabieg z zakresu chirurgii kosmetycznej) (definicja L. Kubickiego);
2) każdy zabieg lekarski przybierający formę czynności leczniczej (terapeutycznej) lub czynności lekarskiej (nieterapeutycznej) podejmowany w stosunku do pacjenta na etapie profilaktyki, diagnozy, terapii i rehabilitacji, który ze względu na właściwą mu technikę medyczną łączy się z naruszeniem integralności cielesnej pacjenta poprzez naruszenie jego tkanki cielesnej lub fizycznym inwazyjnym wniknięciem w jego ciało bez naruszenia tej tkanki (definicja M. Filara).

Ważne: Zabiegi z zakresu chirurgii estetycznej wymagają udzielenia pisemnej zgody przez pacjenta z uwagi na okoliczność, że przyjmuje się, iż są one szczególnym rodzajem interwencji chirurgicznej, stąd też odnosić się będzie do nich ogólny wymóg zachowania formy pisemnej przewidziany dla zabiegów operacyjnych


Ważne orzeczenia sądów:
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 29 września 2005 r. I ACa 236/05 –Zakres udzielanych pacjentowi informacji musi być uzależniony od rodzaju wykonywanego zabiegu, przy czym zakres ten najdalej sięga w przypadku zabiegów, za którymi nie przemawiają bezwzględne wskazania, a są przeprowadzane głównie dla celów estetycznych. Wymaganie zgody pacjenta na podjęcie zabiegu głównie dla celów estetycznych jest zachowane wtedy, gdy został on uprzednio dostatecznie poinformowany także o szczególnych, czyli wszelkich mniej lub bardziej możliwych do przewidzenia skutkach zabiegu. Podkreślić więc trzeba, że lekarz odpowiada nie tylko za winę w samym procesie leczenia, lecz także za każdą winę niedotyczącą techniki medycznej, a więc i za niedoinformowanie pacjenta o ryzyku i skutkach zabiegu. Samo zaś uzyskanie formalnej zgody pacjenta bez poinformowania go o ryzyku i skutkach zabiegu powoduje, że jest to zgoda „nieobjaśniona” i jako taka jest wadliwa, wskutek czego lekarz działa bez zgody i naraża się na odpowiedzialność cywilną za szkodę wyrządzoną pacjentowi, nawet gdy postępuje zgodnie z zasadami sztuki lekarskiej.
Pacjent musi znać przedmiot zgody, musi wiedzieć o proponowanej metodzie leczenia, ryzyku zabiegu i jego następstwach. Zakres obowiązku informacji nie zależy od tego, co lekarz sądzi, ile pacjent powinien wiedzieć, lecz od tego, co rozsądna osoba będąca w sytuacji pacjenta obiektywnie potrzebuje usłyszeć od lekarza aby podjąć „poinformowaną” i inteligentną decyzję wobec proponowanego zabiegu.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 31 marca 2006 r. I ACa 973/05 –Wyrażenie przez pacjenta zgody na każdą interwencję lekarza ma podstawowe znaczenie dla jej legalności. Działanie bez zgody pacjenta, nawet podjęte przez lekarza w celu leczniczym i wykonane lege artis, jest bezprawne.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 31 marca 2006 r. I ACa 973/05 – Zabieg medyczny wykonany bez zgody pacjenta jest czynnością bezprawną nawet wówczas, gdy wykonany jest zgodnie z zasadami wiedzy.

SANKCJA KARNA

Przestępstwo określone w art. 192 k.k. jest zagrożone sankcją alternatywną, na którą składają się:
1) grzywna,
2) kara ograniczenia wolności albo
3) pozbawienia wolności do lat 2.
Sąd może odstąpić od wymierzenia kary, orzekając równocześnie środek karny. W przypadku wymierzenia kary sąd może rozważyć możliwość orzeczenia środka karnego wymienionego w art. 39 pkt 2 k.k. – zakaz wykonywania zawodu, jeżeli czyn sprawcy łączył się z nadużyciem wykonywania zawodu.

 

Sankcja dyscyplinarna

Wykonanie zabiegu bez zgody pacjenta i nieprawidłowe udzielenie pacjentowi informacji, na podstawie których podejmuje on decyzję o poddaniu się zabiegowi, narusza także zasady Kodeksu Etyki Lekarskiej i skutkować może odpowiedzialnością dyscyplinarną, niezależnie od odpowiedzialności cywilnej i karnej.

 

Art. 13 KEL
1. Obowiązkiem lekarza jest respektowanie prawa pacjenta do świadomego udziału w podejmowaniu decyzji dotyczących jego zdrowia.
2. Informacja udzielona pacjentowi powinna być sformułowana w sposób dla niego zrozumiały.
3. Lekarz powinien poinformować pacjenta o stopniu ewentualnego ryzyka zabiegów diagnostycznych i leczniczych i spodziewanych korzyściach związanych z wykonywaniem tych zabiegów, a także o możliwościach zastosowania innego postępowania medycznego.